Sự biến đổi trong nghi lễ chuyển đổi của người Chăm tại Tp.HCM

TS. PHAN THỊ YẾN TUYẾT

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG TPHCM)

_thumb    Trong bài này chúng tôi tiếp cận lý thuyết về nghi lễ chuyển đổi (rites of passage), đó là thuật ngữ khoa học của nhà Nhân học người Bỉ Arnold Van Gennep. Thuật ngữ này chỉ những nghi thức của con người thể hiện trong không gian lẫn thời gian và trong đời sống cá nhân theo chu kỳ đời người. Nghi lễ chuyển đổi đánh dấu sự chuyển đổi từ một sự kiện hoặc một giai đoạn nào đó của đời sống sang một giai đoạn khác.

Mọi người ai cũng đều trải qua các nghi lễ chuyển đổi của cuộc đời mình và mọi xã hội đều ghi nhận nó bằng các hình thức khác nhau. Cụ thể hơn, nghi lễ chuyển đổi là nghi lễ được tiến hành- như một sự tiếp nhận- khi một cá nhân được chuyển từ vị thế xã hội này sang vị thế xã hội khác[1]. Khái niệm này không giống với khái niệm chu kỳ đời người (circle life), vì chu kỳ đời người thiên về quy trình sinh học hơn (sinh ra- trưởng thành- kết hôn- già yếu- rồi chết), còn nghi lễ chuyển đổi thể hiện được nhiều sự kiện và nhiều biến đổi hơn trong những giai đoạn khác nhau của cuộc đời từng con người, ví dụ nghi thức thành đinh, rửa tội, kết hôn, lễ nhận chức, lễ gia nhập một tổ chức nào đó. Tất cả các nghi thức chuyển đổi diễn ra trong không gian, thời gian và chu kỳ sống của cá nhân đều thể hiện 3 giai đoạn ngưỡng: trước ngưỡng, trong ngưỡng sau ngưỡng.

          Chúng tôi đề cập lý thuyết trên để nghiên cứu tộc người Chăm, một dân tộc có nền văn hoá đặc sắc, lâu đời. Nền văn hoá ấy bao gồm nhiều tôn giáo, thể hiện thành những cộng đồng tôn giáo, như cộng đồng Hindou giáo, cộng đồng tín đồ đạo Bà ni- một dạng tôn giáo địa phương của Islam ở người Chăm (còn gọi là Hồi giáo cũ). Hai nhóm trên cư trú chủ yếu tại Ninh Thuận, Bình Thuận. Còn cộng đồng tín đồ Islam (còn gọi là Hồi giáo mới), cư trú tại Nam bộ. Chính sự khác nhau về tôn giáo đã tạo ra những nét riêng trong đời sống xã hội của cộng đồng cư dân này.

          Người Chăm Islam ở Nam bộ là hậu duệ của những người Chăm đã rời bỏ quê hương và tộc gốc sang Kampuchia sinh sống qua nhiều đợt trong thời gian từ TK XV. Nhưng đến khoảng TK XIX, do những biến động về xã hội ở Kampuchia nên họ đã trở về Việt Nam cư trú… Điểm sinh sống lâu nhất của họ là An Giang và Tây Ninh, dần dần một bộ phận cư dân ở hai nơi này chuyển cư đến TP HCM và một số tỉnh khác của Nam bộ như Đồng Nai v.v…

          Dưới sự chi phối và ảnh hưởng của Islam, cộng đồng người Chăm Islam tại Nam bộ có nếp sinh hoạt khá riêng biệt, không giống với cộng đồng Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận.

          Từ quá trình tộc người với nhiều nhóm cộng đồng tôn giáo khác nhau như thế nên những hoạt động tôn giáo, phong tục tập quán cũng như những nghi lễ chuyển đổi trong đời sống các nhóm cộng đồng cư dân Chăm khá phức tạp. Trong bài này chúng tôi chỉ đề cập đến cộng đồng người Chăm Islam tại TP Hồ Chí Minh và tập trung phân tích những động thái văn hoá trong nghi lễ chuyển đổi của cộng đồng cư dân này, (chủ yếu từ thời điểm 1986 đến nay).

 
Xem bản toàn văn tại đây: nghi le chuyen doi – co tuyet