Thần và Quỷ

PGS. Nguyễn Duy Hinh

Bài viết công bố trên TC Nghiên cứu tôn giáo số 1-2003

Thần và Quỷ là hai phạm trù đối ứng nhau trong tín ngưỡng của toàn nhân loại. Mỗi dân tộc mỗi ngôn ngữ diễn đạt khác nhau. Trong bài viết này tôi chỉ đề cập đến Thần và Quỷ trong tín ngưỡng phương Đông trực tiếp ảnh hưởng đến tín ngưỡng nước ta mà thôi. Trong tín ngưỡng tôn giáo nước ta các khái niệm Thần, Thánh, Tiên, Phật, Ma, Quỷ đều là chữ Hán, mỗi chữ có một lịch sử ngữ nghĩa riêng biệt như những phạm trù tôn giáo tín ngưỡng khác nhau có nội hàm liên quan nhau. Thần, Thánh, Tiên, Phật là những khái niệm đồng đẳng chỉ những hình thái khác nhau của cái tích cực, biểu tượng cho ước vọng đẹp của con Người. Ma, Quỷ thì trái lại biểu hiện mặt tiêu cực chống đối con Người. Đó là nói theo quan niệm hiện nay. Trong bài này chỉ bàn về Thần, Quỷ, Ma tuy có đề cập đến các khái niệm khác.

Thần là gì? Quỷ là gì? Ma là gì?

Thần

Chu lễ. Xuân quan đại tư nhạc: “Dĩ tự thiên thần” (để tế lễ thiên thần).
Người đời sau chú giải là tế Ngũ Đế, mặt trời, mặt trăng, tinh tú và cũng chỉ cả linh hồn người chết. Cách giải thích đó không đúng. Chu Lễ chia ra Lục nhạc tức 6 chế độ âm nhạc ca múa dùng cho 6  đối tượng tế lễ khác nhau. Một là Thiên thần, hai là Địa thị (Địa kì), ba là Tứ vọng, bốn là Sơn xuyên, năm là Tiên tỉ, sáu là Tiên tổ(1). Như vậy tế Thiên thần là tế Thiên tức tế Trời. Còn tế Địa thị là tế Đất; tế Tứ vọng là tế bốn phương đông tây nam bắc; tế Sơn xuyên là tế sông núi thuộc về mặt đất; tế Tiên tỉ, tế Tiên tổ là tế Bà Tổ và Ông Tổ tức tế linh hồn người chết. Cho nên trong chương này đã khái quát chung là tế Quỷ Thần. Quỷ là linh hồn người chết. Tế Quỷ là thờ cúng tổ tiên của người thời Ân Thương. Thần trong Chu Lễ chỉ thờ Thiên, hiện tượng thiêng chưa nhân cách hoá. Thần tức cúng tế đã có một đối tượng cụ thể là Thiên nên hình thμnh cụm từ Thiên thần. Thiên thần đã là một danh từ kép chỉ đối tượng thờ cúng là Thiên, đã mang tính chất phân loại các cái Thiêng mà con người sùng kính. Nhưng đó lμ một xu h−ớng diễn biến của thuật ngữ Thần. Còn một số xu h−ớng khác xuất hiện cùng với t− t−ởng âm d−ơng thời Chiến Quốc.
Chu Dịch. Hệ Từ thượng đưa ra định nghĩa: “âm dương bất trắc chi vị thần” (Thần là sự biến hoá khôn lường của âm dương).

Bạn có thể tham khảo toàn văn bài viết này tại đây: Nguyễn Duy Hinh 2003 Thần và Quỷ